Homo Deus: A Brief History Of Tomorrow

12 August 2018 | Tiếp tục với tư duy phá cách, Yuval Noah Harari  – trong Homo Deus – trình bày với độc giả những câu hỏi mới mà nỗ lực tìm kiếm câu trả lời đã trở thành những dự án to lớn bậc nhất của nhân loại trong thế kỷ 21. Những câu hỏi này hoàn toàn khác với những gì đã khiến Homo Sapiens băn khoăn trong suốt 3000 năm đã qua. Câu hỏi mới sẽ đòi hỏi cách suy nghĩ mới và cách thực thi mới cho những giải pháp chưa từng có.

Câu hỏi cũ: loài người làm gì để vượt qua nạn đói, bệnh dịch và chiến tranh? Câu hỏi mới: chúng ta sắp sửa sẽ làm gì với chính chúng ta? Trong một thế giới lành mạnh, thịnh vượng và an thuận, những gì sẽ đòi hỏi sự chú ý và sự khôn ngoan khéo léo của chúng ta?

Ba dự án của nhân loại trong thế kỷ 21
Dự án #1 của nhân loại: sự bất tử
Với tư duy phá bỏ các quy tắc truyền thống, Harari mãnh mẽ gạt bỏ sự hiện diện của G-d, không màng tới các vị thần. Cái Chết – biểu tượng to lớn nhất cho sự tồn tại G-d được xem như vấn đề trục trặc kỹ thuật với cơ thể người. Và như thế, con người hoàn toàn có năng lực sửa chữa trục trặc này. Nói cách khác, con người với tiến bộ của khoa học sẽ có khả năng không chết – bất tử và khỏe mạnh chứ không chỉ là kéo dài tuổi thọ.

Dự án #2 của nhân loại: hạnh phúc
Hạnh phúc được quy định bởi cảm giác sung sướng hay đau khổ bên trong mỗi người, không khi nào do hoàn cảnh bên ngoài. Đây có lẽ là lý do mà Đạo Phật thu hút rất nhiều người gia nhập. Đạo Phật hướng dẫn con người đi theo con đường giải thoát khỏi các đau khổ từ bên trong mỗi người.

Epicurus phát biểu:
– Đừng làm hỏng những gì bạn có bằng thèm muốn những gì bạn không có; hãy nhớ rằng những gì bạn có bây giờ, đã từng là một trong số những điều bạn đã hy vọng có được.

– Nếu muốn làm cho một người hạnh phúc, đừng thêm vào giàu có của người ấy, hãy lấy bớt đi ham muốn của người ấy.

– Không thể sống một đời sống thích thú vừa ý mà không sống một cách khôn ngoan, lành mạnh và công chính. Và không thể sống một cách khôn ngoan, lành mạnh và công chính mà không sống một đời sống thích thú và vừa ý.

Còn theo Harari: Trong tất cả các phương tiện để bảo đảm hạnh phúc suốt cuộc đời, cho đến nay quan trọng nhất là có được những người bạn thực sựRobert Waldinger chắc chắn hoàn toàn đồng ý về điều này.

Dự án #3 của nhân loại: nâng cấp homo sapiens thành homo deus
Dự án thứ ba này hấp thụ và bao gồm cả hai dự án đầu tiên, và được chúng cung cấp nhiên liệu. Chúng ta muốn khả năng tái kỹ sư, nghĩa là vẽ-dựng lại cơ thể và não thức của chúng ta, trước nhất là để thoát khỏi tuổi già, cái chết và đau khổ, nhưng khi chúng ta có nó, ai có thể biết chúng ta có thể làm những gì khác với khả năng như vậy? Vì vậy, chúng ta cũng có thể nghĩ về agenda mới của con người như thực sự chỉ gồm có một dự án (với nhiều chi nhánh): đạt được tính thần thánh, tính-gót.

Lịch sử phát triển của nhân loại đã chứng kiến nhiều lần sự phát triển của khoa học giải mã các thần thánh và hiện tượng siêu nhiên.

Trong việc theo đuổi sức khỏe, hạnh phúc và quyền lực, con người sẽ dần dần thay đổi đặc trưng đầu tiên của họ và sau đó những đặc trưng khác, và rồi những đặc trưng khác nữa, cho đến khi họ sẽ thôi không còn là con người.

Nghịch lý về hiểu biết lịch sử
Hiểu biết mà không làm thay đổi hành vi hoạt động là vô ích. Nhưng hiểu biết thay đổi hành vi một cách quá nhanh chóng sẽ làm mất đi sự quan hệ của nó. Chúng ta càng có nhiều dữ liệu hơn, chúng ta càng hiểu được lịch sử tốt hơn, lịch sử càng nhanh chóng thay đổi tiến trình của nó, hiểu biết của chúng ta càng trở nên lỗi thời nhanh hơn.

Linh hồn có hay không?
Harari nêu quan điểm không tồn tại linh hồn. Lý do nền tảng cho quan điểm này là khoa học cho tới giờ chưa tìm được bằng chứng nào cho sự hiện diện của linh hồn. Lập luận này không vững vàng. Không tìm thấy không có nghĩa không tồn tại. Học thuyết về linh hồn của Michael Newton có thể là phần bổ sung hữu ích.

Bản thân Harari cũng có phần mâu thuẫn khi trình bày “khoa học biết ít về não thức và hữu thức, rất ít đến phải ngạc nhiên.” Kết luận cuối cùng của Harari là: chưa có câu trả lời.

Khả năng hợp tác linh động và trên diện rộng giữa những người xa lạ đã đưa con người tới vị trí làm chủ Trái Đất, thống lĩnh các loài. Năng lực hợp tác chứ không phải linh hồn đã làm điều này. Lý giải này dẫn tới một thực tiễn: loài người thống trị thế giới là bởi loài người có khả năng sáng tạo các câu chuyện tượng tưởng, để rồi sau đó thuyết phục và tự thuyết phục rất đông đảo con người tin tưởng vào câu chuyện tượng tượng hay bịa đặt đó.

Hành động cá nhân: cảm xúc vs. lý trí

Trong xã hội hiện đại, con người ngày càng hành động nhiều hơn theo dẫn dắt của cảm xúc từ bên trong thay vì thực hành các điều răn, quy tắc, và luật lệ của Chúa trời. Harari coi đó là tư tưởng nhân bản và là bước tiến của homo sapiens. Ở đây cần chú ý tới sự cân bằng giữa cảm xúc và lý trí.

Mặc dù, quyết định sau cùng của một cá nhân sẽ do cảm xúc – thích hay không thích – định đoạt. Lý trí sẽ tác động điều khiển cá nhân tới cảm xúc thích hay không thích này. Mỗi homo sapiens là một thành viên của một cộng đồng và có những khế ước cần tuân thủ để tiếp tục duy trì vị thế thành viên cộng đồng của mình. Tuân theo quyết định cảm xúc và phá với các quy tắc giao kèo với cộng đồng cũng có nghĩa cá nhân chấp nhận với kết cục không còn là thành vien của cộng đồng. Trong tình huống này, homo sapiens sẽ bước vào một cộng đồng mới, giao kết với các thành viên mới những người chấp nhận cảm xúc và nguyên tắc lý trí dẫn tới cảm xúc ra quyết định đó.

Một kết cục ít được trông mong, nhưng không hiếm thấy, là quyết định được dẫn dắt bởi cảm xúc được sinh ra từ lý trí tìm cách đáp ứng mọi khao khát của riêng bản thân, tối đa các lợi ích cá nhân và không cần quan tâm tới bất kỳ tổn hại nào cho những thành viên còn lại của cộng đồng hiện tại. Quyết định tuyệt đối vị kỷ như thế sẽ dẫn dắt homo sapiens gia nhập cộng đồng mới với chỉ một thành viên duy nhất.

Dataism tôn giáo của thế kỷ 21

Trong thế kỷ XVIII, chủ nghĩa nhân bản đã đẩy G-d sang bên lề, bằng cách chuyển một thế giới quan với G-d làm trung tâm sang một thế giới quan với người làm trung tâm. Harari theo đó nêu giả thuyết: trong thế kỷ XXI, dataism có thể đẩy con người sang bên lề, bằng cách chuyển từ một thế giới quan với người làm trung tâm sang một thế giới quan với dữ liệu làm trung tâm.

Trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (big data) làm suy giảm giá trị của homo sapiens trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội. Thêm nữa tuổi thọ con người sẽ tăng cao. Năng lực học tập không dừng và tinh thần sẵn sàng bắt đầu lại sự nghiệp sẽ ngày càng trở nên cần thiết và có ý nghĩa tiên quyết với hạnh phúc của mỗi cá nhân.

Một khi dataism trở thành tôn giáo mới của thế kỷ 21 thì Trung Quốc có tiềm năng trở thành cường quốc của tôn giáo này. Bởi theo Harari: Trung Quốc thiếu tôn giáo để tạo một đức tin chung gắn kết cả tỷ người.

“Dễ dàng hơn nhiều để sống với tưởng tượng những gì không thể, vì hoang tưởng đem lại ý nghĩa cho sự đau khổ,” — Harari. Ý tưởng cho rằng con người sẽ luôn luôn có một khả năng độc đáo vượt ngoài tầm với của những algorithm không-ý thức thì chỉ làm mơ tưởng theo ý thích. Câu trả lời khoa học hiện tại cho ‘ước mơ bay cao theo khói thuốc’ này có thể được tóm tắt trong ba nguyên lý đơn giản:

  1. Mọi sinh vật đều là những algorithm. Mỗi động vật – bao gồm homo sapiens – là một kết hợp gồm những algorithm hữu cơ định hình bởi chọn lọc tự nhiên qua hàng triệu năm tiến hóa.
  2. Những tính toán algorithm không chịu tác động bởi những vật liệu mà từ đó bạn xây dựng computer. Cho dù bạn xây dựng một bàn tính từ chất liệu gõ, sắt, hoặc nhựa, thì 2 hạt cộng với 2 hạt bằng 4 hạt.
  3. Do đó, không có lý do để nghĩ rằng những algorithm hữu cơ có thể làm những việc mà algorithm vô cơ sẽ không bao giờ có thể tái tạo hoặc vượt qua. Cho đến chừng nào những tính toán vẫn còn đúng, có hiệu lực, có gì là vấn đề những algorithm được thể hiện trong carbon hoặc silicon?

Khi dataism trở thành một tôn giáo trong thế kỷ 21, giá trị tối cao của tôn giáo dataism là dòng chảy tự do của thông tin. Nói cách khác, thông tin được cung cấp, trao đổi, và xử lý theo cách đem lại nhiều lợi ích nhất và với chi phí thấp nhất. Trong tôn giáo này, Đấng Toàn Năng là một hệ thống kết nối vạn vật – có thể là IoT hoặc một thứ gì đó cao cấp và ưu việt hơn.

Harari nhấn mạnh điều đặc biệt quan trọng: không được nhầm lẫn giữa tự do của thông tin với lý tưởng tự do cũ của tự do ngôn luận. Tự do ngôn luận đã được đem cho con người, và bảo vệ quyền của họ để suy nghĩ và nói những gì họ muốn – gồm cả quyền tự giữ miệng của họ câm nín và những suy nghĩ của họ cho riêng họ. Tự do thông tin, ngược lại, không được đem cho con người. Nó được đem cho sự thông tin (trao đổi, chia sẻ và xử lý). Hơn nữa, giá trị mới này có thể đụng chạm đến quyền tự do ngôn luận truyền thống, bởi đặc quyền lưu thông tự do của thông tin vượt trên quyền của người được sở hữu dữ liệu riêng và hạn chế sự di chuyển của nó.

Trong tôn giáo dataism, quyền riêng tư về thông tin cá nhân hay quyền sở hữu trí tuệ không được thừa nhận. Bởi lẽ thông tin phải được tự do di chuyển, trao đổi, và xử lý. Như thế, Trung Quốc dường như đang dẫn đầu nhân loại trong hành trình tiến tới tôn giáo mới của thế kỷ 21. Cả tỷ người Trung Quốc sẽ nâng cấp thành homo deus? Điều này thật khó tin. Nhưng một nhóm nhỏ homo sapien có niềm tin mãnh liệt vào tự do thông tin sinh sống trong khu vực địa lý có thiết chế quản lý và kết nối thông tin kiểu như Trung Quốc trở thành homo deus là kịch bản khả quan. Harari: “Lịch sử thường được định hình bởi một nhóm nhỏ những nhà sáng tạo hướng tới tương lai chứ không phải bởi đám đông quần chúng lạc hậu mãi nhìn về quá khứ.”

Tôn giáo dataism loại bỏ cái tôi. Không còn gì là của tôi hay của chúng ta nữa, thay vào đó là của tất cả.

Tôn giáo dataism đặc biệt tôn trọng sự thật. Nếu ai đó đưa thông tin giả thì hành động tội lỗi này đã tạo ra chi phí và tổn thất cho hệ thống kết nối và xử lý thông tin của tất cả. Thông tin giả khác với thông tin sai. Giả là hành vi có chủ ý của cá nhân phát ra tín hiệu mà cá nhân đó không tin tưởng. Sai là hành vi của cá nhân phát ra tín hiệu mà cá nhân đó tin tưởng.

Khi xem xét dataism như một tôn giáo thì có thể liên tưởng tới thế giới tự nhiên như một hệ thống kết nối vạn vật. Chẳng phải định luật cánh bướm đồng ý rằng một cú đập cánh bướm có thể là nguyên nhân khởi nguồn cho biến cố xảy ra ở địa điểm cách đó cả vạn dặm hay sao? Để điều này xảy ra nhất định phải có một dòng chảy thông tin tự do truyền dẫn từ nơi cánh bướm đập tới nơi biến cố xuất hiện. Và nếu đồng ý như thế thì có thể chối bỏ sự hiện hữu và quyền năng của Mẹ Tự Nhiên như một G-d?

Có thể đặt giả thiết rằng có sự tồn tại của thế giới linh hồn và những gì homo sapiens đang làm là phát triển thế giới vật chất mô phỏng lại từ những trải nghiệm ở thế giới linh hồn. Lưu ý rằng thông tin di chuyển tự do và được trao đổi, kết nối tức thì giữa hai hay nhiều thành viên trong thế giới linh hồn. Liệu có khi nào thế giới vật chất tạo ra mô phỏng thế giới linh hồn hoàn thiện tới mức hai thế giới hòa nhập làm một? Hãy hình dung con người trần tục trở thành bất tử không già và kết nối với nhau cũng như với vạn vật qua giao thức dạng như thần giao cách cảm. Không phải là không thể xảy ra. Thế giới linh hồn, dĩ nhiên, cũng tiến hóa thông qua những bài học và hiểu biết từ những trải nghiệm qua đời sống trần tục trên Trái Đất và cả những hành tinh và thế giới song song khác(?!). Nhưng nếu tốc độ tiến bộ của homo sapiens trên Trái Đất, nhất là sau khi nâng cấp trở thành homo deus, vượt qua tốc độ tiến bộ của linh hồn trong thế giới linh hồn thì một kết cục bắt kịp có cơ hội xảy ra.

Harari kết thúc Homo Deus với ba câu hỏi:

  1. Có phải những sinh vật thực sự chỉ là những algorithm, và có phải sự sống thực sự chỉ là sự tiến hành – dữ liệu?
  2. Điều gì có giá trị hơn – thông minh hay ý thức?
  3. Điều gì sẽ xảy ra cho xã hội, chính trị và đời sống hàng ngày khi những algorithm không ý thức nhưng rất thông minh biết chúng ta giỏi hơn chúng ta biết chính mình?
Advertisements

4 comments

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s